ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އަޒުހީމް ސަޢީދު

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު؛ މައްސަލަ އަލުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ ބަލައިގަނެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާއިން ކުރިއަށް ގެންދަން ނިންމި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޝަރީއަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާ މެދު ނިންމިގޮތް، ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 33 ވަނަ މާއްދާއާއި 114 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ވަކި ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެ ހެކި ކަމުގައި ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ހެކި ޤަބޫލުކުރުމާމެދު ގޮތް ކަނޑައެޅުން، ގުޅުން ހުރި ހެކި، ޚަޞްމުން ފާހަގަކޮށްފައިނުވާ ކަމެއްގައި މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރު ޙަސްމުންނަށް ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުން (audi alteram partem)، ދަށުކޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރާ ނުކުތާއެއް ހައިކޯޓުގައި ފާހަގަކުރުން، މައްސަލަ ނިންމާ ގޮތެއްގެ ސަބަބުން އިސްތިއުނާފުކުރާ މައްސަލައާ ސީދާ ގުޅިފައިވުން

ދަށު ކޯޓު: ގދ. ތިނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު Q10C/2025/1

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަސްތުވާތަކެތި ޓްރެފިކްކުރުމުގެ ދަޢުވާއެއްގައި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގެ މަރުޙަލާގައި ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހޯދާފައިވާ ކަމަށް ބުނެ މާއްދީ ހެއްކާއި ތަޙުލީލު ރިޕޯޓާއި ރިޕޯޓު ތައްޔާރުކުރި ހެކިވެރިޔާ ބަލައިނުގަތުމަށް ދަށުކޯޓުން ނިންމުމަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތަކާއި ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްތޯއާއި، ދަށުކޯޓުގައި ބަހުސްނުކުރާ ނުކުތާއެއް ހައިކޯޓުގައި ހުށަހެޅޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް މަސްތުވާތަކެތީގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޓްރެފިކްކުރުމުގެ ދަޢުވާ އުފުލުމުން، ގދ. ކާޑެއްދޫ އެއަރޕޯޓު ރަންވޭ މަތިން ފުލުހުން ހިފަހައްޓައި ނެގި މާއްދީ ހެކި ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހޯދާފައިވާތީ ބަލައިނުގަތުމަށް ދިފާޢުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ގދ. ތިނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން، އެއަރޕޯޓު ސެކިއުރިޓީ ސަރަޙައްދަކީ އަމިއްލަ ތަނެއް ކަމަށާއި ލިޔުމުން ހުއްދައެއް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރެއް ނެތި ވަދެ ހެކި ނަގައި، ނެގި ތަނުގައި ސީލުނުކޮށް އުފުލި ކަމަށް ބުނެ، މާއްދީ ހެކި، ތަޙުލީލު ރިޕޯޓު އަދި ރިޕޯޓު ތައްޔާރުކުރި ހެކިވެރިޔާ ބަލައިނުގަނެ، ދަޢުވާ ބާޠިލު ދަޢުވާއެއް ކަމަށް ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި މައުޟޫޢީ ގޮތުން އަޑިއަށް ފީނައި ނުބެލޭނެކަމަށާއި، ސީލުނުކުރުމާ ބެހޭ ކަންކަމުގައި ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދިން ކަމަށެވެ. ދިފާޢުން ބުނީ ދަށުކޯޓުގައި ބަހުސްނުކުރާ ނުކުތާ ހައިކޯޓުގައި ހުށަނޭޅޭނެކަމަށާއި، ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ބަހުސްކުރެވުނު ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމުން އުފެދުނު ނުކުތާއެއް ކަމުން ހައިކޯޓުން ބަލަން ޖެހެއެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ނިންމުމަކީ ޕްރައިމާ ފޭޝީ ނިންމުމެއް ކަމުން ހެކީގެ ޤާނޫނީ ކަމާމެދު ޚިލާފުތައް ޝަރީޢަތުގައި ނިންމަންވާނެއެވެ. އަދި ދެފަރާތުން ފާހަގަނުކުރާ އިޖުރާއީ ގޯސްތަކަކަށް ބިނާކޮށް ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދީ ނިންމާފައިވާތީ ނިންމުން ބާޠިލުވެއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށުކޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރާ ނުކުތާއެއް ހައިކޯޓުގައި ނުބެލުމަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ ޢާންމު އުޞޫލު ނަމަވެސް، ހުށަހަޅާ ނުކުތާއަކީ ދަށުކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމި ގޮތެއްގެ ސަބަބުން (ފަނޑިޔާރު ނިންމުމަށް ވާސިލުވުމުގައި ބިނާކުރި ކަންކަމުން) އުފެދުނު، އިސްތިއުނާފުކުރާ މައްސަލައާ ސީދާ ގުޅިފައިވާ ނުކުތާއެއްނަމަ އެއީ އެ އުޞޫލުގެ އިސްތިސްނާއެކެވެ. (ޕެރ. 22)
2. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރަކީ ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ (admissibility) މަފްހޫމާ ގުޅޭ މާއްދާއެކެވެ؛ ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ ޖައުހަރީ އުޞޫލަކީ ހެއްކަކީ ގުޅުންހުރި ހެއްކަކަށް ވުމެވެ؛ ގުޅުންހުރި ހެއްކެއްނަމަ ބަލައިގަތުމަކީ ޢާންމު ހަމައެވެ؛ ބަލަންޖެހެނީ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ، ގުޅުންހުރި، ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ ތެރެއިން ހުއްދަކުރާ ހެއްކެއްތޯއެވެ. (ޕެރ. 23-26)
3. ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ހެއްކެއް ޤަބޫލުކުރުމަކީ އެ ހެއްކެއްގެ ޞައްޙަކަން ކަނޑައެޅުމެއް ނޫނެވެ؛ މި މަރުޙަލާގެ ނިންމުމަކީ ޕްރައިމާ ފޭޝީ ނިންމުމެއް ކަމުން، ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅާނީ ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅައި ބަހުސްކުރެވިދާނެ ހެއްކެއްތޯ އެކަންޏެވެ؛ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން، ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ޤާނޫނީ ގޮތުން ޚިޔާލުތަފާތުވާ ކަންކަމުގައި ގޮތެއް ނުނިންމޭނެއެވެ. (ޕެރ. 27-28)
4. ހެއްކެއް ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހޯދާފައިވާ ކަމާމެދު ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ، އެކަމާމެދު ގޮތް ކަނޑައަޅާނީ ޝަރީޢަތުގެ ތެރެއިންނެވެ (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޠަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތާއެކު)؛ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގައި މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް ސީދާ އަސަރުކުރާ ގޮތަކަށް ނިންމިއްޖެނަމަ ޝަރީޢަތާ ނުލައި ޙުކުމަކަށް ވާސިލުވެދާނެއެވެ. (ޕެރ. 30-31)
5. ޚަޞްމުން ފާހަގަނުކުރާ ކަމެއް މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ފާހަގަވެއްޖެނަމަ، އެކަމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ޚަޞްމުން ދެކޭގޮތް އޮޅުންފިލުވައި، އެދޭނަމަ ޖަދަލުކޮށް ޠަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ؛ މިއީ ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސްގެ audi alteram partem އުޞޫލެވެ. (ޕެރ. 37-38)
6. މާއްދީ ހެކީގެ ޗެއިން މެދުކެނޑުމާ ބެހޭ ކަންކަމާމެދު ދައުލަތަށް ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދީ، އަދި ހެކީގެ ޞައްޙަކަމާއި ދުސްތޫރިއްޔަތާމެދު ޝަރީޢަތުގައި ބަހުސްކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދީ މައިގަނޑު ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމުމަކީ ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 36، 39-40)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 3 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 145 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 33 ވަނަ މާއްދާ އަދި 114 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާ
• 2022/SC-A/75 (އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2019/SC-A/86,90 (ދައުލަތް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ)
• 2023/SC-A/16,17 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުއްޤައްޔޫމް އަދި އަޙްމަދު ކްރިކް ރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• 2022/SC-A/85 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙް)
• 2023/SC-A/23 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އިބްރާހީމް ސާމް އަދި އިތުރު 2 ފަރާތް)
• 2019/SC-A/57 (ކަފޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް)
• 2022/SC-A/47 (މުޙައްމަދު ސަލީމް ވ. މޫސާ ޢުމަރު އަދި އިތުރު 4 ފަރާތެއް)
• 2020/SC-A/44 (އިސްމާޢީލް ސުޖާޢު ވ. ޔޫސުފް ރިޟާ)
• 2021/SC-A/87 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޚުޒައިމަތު ނަޢީމް)