ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި: ފުރަތަމަ ހުށަހެޅުމާބެހޭ ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމަށް 7 ދުވަސް ދިނުމަށް، ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ނުކުތާ ގިރާނުކުރޭ (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔުގެ ގޮތުން)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޝަރީއަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާ މެދު ނިންމިގޮތް، އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B9/SHN(410,411-2020)/2023/03

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް އެދި ކުރި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުން، ކޮންމެ ހެއްކެއްގެ ގުޅުން ވަކިން ނުބަލައި އަދި ސަބަބު ބަޔާންނުކޮށް ރައްދުކުރުމަކީ ޞައްޙަ ނިންމުމެއްތޯ؛ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު (11/2022) އަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންޖެހޭތޯ؛ ހެކި ހާމަކުރުމާބެހޭ ނިންމުމަކީ އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރެވޭ ނުކުތާއެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމާއި މަނީލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާގައި (ރ.ފުއްގިރި ކުއްޔަށްދިނުމާ ގުޅޭ) ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށާއި، ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދިއުމަށާއި، ދަޢުވާ ވަކިކުރުމަށާއި، ހެކި ހާމަކުރުމަށް އެދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން އެސީސީ ތަޙުޤީޤު ރިޕޯޓުގައިވާ ރ.ފުއްގިރިއާ ގުޅޭ ބަޔާންތަކާއި އޭގެ އޯޑިއޯ ވީޑިއޯ ހާމަކުރުމަށް ފިޔަވައި އެހެން ހުރިހާ ހުށަހެޅުމެއް ރައްދުކުރިއެވެ؛ ހުރިހާ ހެކިތަކަކީ ގުޅުންހުރި ހެކި ކަމަށާއި، ދެ ހެކިވެރިއަކާ ބެހޭ ހުށަހެޅުމުގައި 2012/SC-A/01 ޤިޔާސް ނުކުރެވޭ ކަމަށާއި ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނީ ކޮންމެ ހެއްކެއްގެ ގުޅުން ވަކިން ނުބަލައި ސަބަބު ނުބުނެ ނިންމި ކަމަށާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ މަންފާ ލިބޭގޮތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދިން ކަމަށާއި، 129 ވަނަ މާއްދާ ނުބައިކޮށް މާނަކުރި ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ހެކި ބަލައިގަތުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރު ކަމަށާއި، ނުކުތާތައް އޮޅިގަނޑު ގިރާނުކުރާ ކަމަށާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު ރަޖުޢީކޮށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢު ދެކެވުނީ ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމުން ކޮންމެ ހެއްކެއްގެ ގުޅުން ބެލިކަން ނުވަތަ ސަބަބު ނުފެންނަ ކަމަށާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރަން ނިންމާ ފުރުޞަތު ނުދިނުމުން ހުށަހެޅުމުގެ ދޮރު ބަންދުވި ކަމަށާއި، ހާމަކުރުމުގެ ނިންމުމުގައި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމަށެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކުގެ މަޤްޞަދަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގެ ކުރިން ޤާނޫނީ މައްސަލަތައް ސާފުކުރުމާއި، ބަލައިގަނެވެން ނެތް ހެކި އެއްފަރާތްކުރުމާއި، އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކަށަވަރުކުރުމާއި، ވަގުތާއި ވަސީލަތް ސަލާމަތްކުރުމެވެ (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު).
2. ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ހެއްކަކީ ދަޢުވާއާ ގުޅުން ނެތް ހެއްކެއްކަމަށް ބުނެ ދިފާޢުން ބަލައިނުގަތުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި ގުޅުން އޮތްކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ޒިންމާ އޮންނަނީ ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތަށެވެ؛ ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް އެދުނު ސަބަބު އެއްގޮތް ނަމަވެސް ކޮންމެ ހެއްކަކީ ތަފާތު ހެއްކަކަށް ވާތީ، ކޮންމެ ހެއްކެއް ގުޅޭ ގޮތެއް (އެކަނި ނުވަތަ އެހެން ހެކިތަކާ ގުޅުވައި) ބަލައިގެން ގުޅުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ (2022/SC-A/75؛ ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު).
3. ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ކޮންމެ ނިންމުމެއްގައި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ނިންމުންތަކުގައިވެސް، ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބު ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ؛ ހެކިތަކަކީ ދަޢުވާއާ ގުޅުންހުރި ހެކި ކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކީ އެކަށީގެންވާ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމެއް ނޫނެވެ. ސަބަބު ބަޔާންކުރަންޖެހެނީ ޚަޞްމުންނަށް ސަބަބު އެނގުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާތީއާއި، ޤާނޫނީ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވިކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެތީއާއި، ފަނޑިޔާރު މައްސަލަ އެކަށީގެންވާ ވަރަށް ބެލިކަން އެނގޭނެތީއާއި، އިސްތިއުނާފުގައި ސަބަބު ފެންނަން ޖެހޭތީއެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 އަދި 56 ވަނަ މާއްދާ؛ 2022/HC-B12/54، 2020/SC-A/100، 2020/SC-A/93؛ ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު).
4. ދަށުކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ނިންމުމެއްގެ ތެރެއަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓު ވަންނަނީ ރަނގަޅުނޫން އަޞްލަކަށް ބިނާކުރުން، ކަމާނުބެހޭ ކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން، ވާޤިޢާ އޮޅުން، މައިގަނޑު ވާޤިޢާއަކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރުން، ނުވަތަ ބޭއިންޞާފެއް މެދުވެރިވުން ފަދަ ޙާލަތުގައެވެ (2022/SC-A/51)؛ ނިންމުމުގައި އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް ސަބަބު ބަޔާން ނުކުރުމަކީ އެ ޙާލަތްތަކުގެ ފުރަތަމަ ޙާލަތަށް ފެތޭ ކަމެކެވެ (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު).
5. ދަށުކޯޓުން ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުމަށް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނެ ކަމަށް ނިންމާ، ޕްރޮސިކިއުޝަނުން އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފު ނުކޮށް ނިހާއީވެފައިވާނަމަ، އެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ދިފާޢުގެ ހުށަހެޅުން އިޞްލާޙުކޮށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދީގެން މެނުވީ އެ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކޮށް ހުށަހެޅުން ރައްދުކުރުމަކީ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމެއް ނޫނެވެ (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު).
6. ހެކި ހާމަކުރުމާބެހޭ ހުށަހެޅުމުގައި ދަށުކޯޓުން ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 129 ވަނަ މާއްދާ ނުބައިކޮށް މާނަކުރިކަމުގެ ޤާނޫނީ ޙުއްޖަތެއް ނުދައްކާނަމަ، އެއީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރެވޭ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ (ފަނޑިޔާރުން އެއްބަސްވި ނިންމުން).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި 129 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 11/2022 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) (އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރުމާބެހޭ މާއްދާ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 އަދި 56 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2000 (ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމާއި މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) (ދަޢުވާކުރެވުނު މާއްދާތައް)
• 2022/SC-A/75 (އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2022/HC-B12/54 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢިރުފާން ތަޤިއްޔު)
• 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• 2020/SC-A/93 (ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ)
• 2011/SC-A/23 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙަސަން ޢަބްދުﷲ އަދި އިތުރު މީހުން)
• 2021/SC-A/30 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2012/SC-A/01
• 2022/SC-A/85 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙް)
• 2021/SC-A/83 (މުޙައްމަދު ނިޔާޒް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2023/HC-B12/15 (އަޙްމަދު ކްރިކްރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2021/SC-A/108 (އަޙްމަދު މާޖިދު ވ. ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން)
• Rex v. Sussex Justices [1924] 1 KB 256